Uyku tetkiki (polisomnografi) nedir, nasıl yapılır?

Uyku hastalıklarının tanısı, gece boyunca yapılan polisomnografi adı verilen uyku tetkiki ile konulur. Bu tetkik beyin aktivitesi, solunum, kalp ritmi, nabız, kan oksijen düzeyi, vücut hareketleri başta olmak üzere vücutta gece uyku boyunca ortaya çıkan tüm aktivitelerin kaydedilmesi işlemidir.
Polisomnografi, gece normal uyku esnasında, beyin ve vücutta tüm sistemlerin, kafa, yüz ve tüm vücut bölgelerine konulan sensörler yardımıyla kaydedilmesini içerir. Uyku merkezlerinde yapılır. Hastalar gece gelir ve tetkik gece uykusu sırasında yapılır.

Tetkiki, uyku tıbbı konusunda eğitim almış olan uyku tıbbı teknisyeni yapar. Tetkikte kullanılacak sensörler yerleştirildikten sonra hasta yatırılır ve kayıt başlar. Vücudun tümünden tüm gece boyunca alınan sinyaller, uyku tıbbı konusunda eğitim almış bir hekim tarafından analiz edilir, değerlendirilir ve tanı bu şekilde konulur. Hastaya, bu hekim tarafından, saptanan hastalığı konusunda bilgi verilerek tedavi planlanır.
Standart bir polsomnografide aşağıda sıralanan ölçümler yapılır:

  1. Elektroensefalografi (EEG): Saçlı deri üzerine yerleştirilen, en az 3 sensör ile ön, orta ve arka beyin bölgelerinin elektriksel aktivitesi kaydedilir. Uyanıklık ve uyku evreleri bu sensörlerden alınan aktiviteye göre ayırt edilir. Bazı uyku hastalıklarında (parasomni) 16–18 bölgeye uygulanan sensörler ile kadar daha ayrıntılı kayıt alınır.
  2. Elektrookulografi (EOG): Sağ ve sol gözün yan tarafına yerleştirilen sensörler ile göz küresi hareketleri kaydedilir. REM uykusundaki göz hareketleri ve uyanıklığa özgü göz hareketlerinin tespitinde kullanılır.
  3. Çene yüzeysel Elektromiyografi (EMG): Çene üzerinde iki farklı bölgeye yerleştirilen sensörler ile kas gerginliği ölçülür. Uyanıklık, NREM ve REM uykusunun ayırt edilmesinde kullanılır.
  4. Bacak yüzeysel Elektromiyografi (EMG): Sağ ve sol bacak üzerinde, dizden aşağı bölgeye, ayrı ayrı yerleştirilen iki sensör ile uyanıklık ve uykuda bacak hareketleri kaydedilir. Uykuda hareket hastalıklarının tanısında önemlidir. Gerekli görülürse kollardan da kayıtlar alınır.
  5. Vücut pozisyonu: Göğüs üzerine yerleştirilen bir sensör ile gece boyunca hangi pozisyona geçildiği kaydedilir.
  6. Ağız ve burun hava akımı: Ağız ve burnun önüne gelecek şekilde yerleştirilen bir sensör aracılığıyla, uykuda ağız ve burundan alınan ve verilen hava kaydedilir. Uykuda anormal solunum olayının tipini belirlemede kullanılır.
  7. Burun hava basıncı: Burun deliklerinin ön bölümüne yerleştirilen bir sensör aracılığıyla, burundan geçen hava akımını ölçer. Uykuda anormal solunum olayının tipini belirlemede kullanılır.
  8. Göğüs ve karın hareketleri: Göğüs ve karın bölgesine konulan kemer tarzında sensörler aracılığı ile uykuda nefes alma ve verme sırasındaki göğüs ve karın akımı ölçülür. Uykuda anormal solunum olayının tipini belirlemede kullanılır.
  9. Oksijn satürasyonu: İşaret parmağı üzerine yerleştirilen bir sensör aracılığı ile kandaki oksijen miktarı ölçülür.
  10. Solunum sesleri: Boynun üstüne yerleştirilen bir sensör aracılığı ile uykuda ortaya çıkan, horlama, inleme, konuşma gibi aktiviteler ölçülür.
  11. Elekrokardiyografi (EKG): Göğüs üzerine yerleştirilen sensörler aracılığıyla, uykuda kalp ritmi ve nabız özellikleri ölçülür.
    Şekil 7: Polisomnografik tetkik için uyku merkezine gelmiş bir hastanın, yukarıda anlatılan sensörler takıldıktan sonra, yatmadan önceki görüntüsü. Pijaması nedeniyle EKG sensörleri görünmüyor. Hastalar bu sensörlerle uyuyamayacaklarını düşünseler de, uykusuzluk hastalıkları hariç, uyku merkezine gelmiş ve uyuyamayan hasta neredeyse hiç yoktur. Uzun süre uykuya dalamama durumunda, tetkikin yapılabilmesi için, uykuyu bozmayan ve hastalıkları baskılamayan ilaçlar kullanılabilir. Uyku merkezindeki uyku ile evdeki uyku arasındaki farklılıklar bilinmektedir. Ayrıca birçok uyku hastalığının tanısı için çok uzun gece uykusu da gerekmez.

Klasik bir uyku tetkiki yani polisomnografide yukarıda bahsedilen bütün özellikler, kullanılan sensörler aracılığıyla kaydedilir. Bazı özel durumlar veya hastalıkların şüphesinde farklı aktiviteler de kaydedilebilinir. Örneğin solunum yetmezliği durumunda kandaki karbondioksit düzeyi, cinsel fonksiyon bozukluğu şüphesinde penis aktivitesi, reflü şüphesinde yemek borusu asit düzeyi, uyku ritmi bozukluğu şüphesinde vücut ısısı ölçümü de polisomnografiye dâhil edilebilir.
Polisomnografi, uyku merkezinde ve normal gece uykusu sırasında tüm gece boyunca yapılır. Uyku tetkikini, uyku hastalıkları konusunda eğitim almış uyku teknisyenleri yapar. Tetkikin analiz edilmesi ve yorumlanması işlemini ise uyku hastalıkları uzmanı yapar. Uyku merkezinin bir klinik ya da hastane bünyesinde bulunması gereklidir. Zira gece uyku tetkiki sırasında ortaya çıkacak beklenmedik tıbbi bir duruma müdahale edecek hekimin bulunması önemlidir.
Kafa ve vücuda yerleştiren sensörler nedeniyle hastalar uyuyamayacağını düşünse de, bu çok az rastlanan bir durumdur. Uykusuzluklar dışındaki uyku hastalıklarında, hastalar evlerindeki gibi ya da bundan çok daha az etkilenerek uyurlar. Nadir durumlarda, hasta gerçekten uykuya dalamazsa, uykunun yapısını ya da söz konusu hastalığı etkilemeyecek uyku ilacı verilebilir.
Polisomnografi, uyku merkezi dışında, evde de uygulanabilir. Aynı sensörler yerleştirilerek evde gerçekleştirilen uyku tetkikinin dezavantajı, gece yerinden oynayan bir sensör veya aletler ile ortaya çıkan teknik bir sorunun, uyku teknisyeninin olmaması nedeniyle giderilememesidir. Bu durumda tetkikin tekrarı gerekir.