Vardiyalı çalışmada nelere dikkat edilmelidir?

Endüstriyel ülkelerdeki iş gücünün yüzde 20’sinin vardiya usulü çalışma gerektiren işlerde istihdam edildiği tahmin edilmektedir. Bu nedenle vardiyalı çalışma sonucu ortaya çıkan uyku bozuklukları da oldukça yaygındır.
Vardiyalı çalışmada, vardiya programları, gece vardiyası, erken sabah vardiyası ve dönüşümlü vardiya gibi, çok farklı şekillerde olabilir. Uyku bozukluğu en sık gece ve erken sabah vardiyasında ortaya çıkar. Gece ve erken sabah vardiyasında toplam uyku süresi bir ile dört saate kadar kısalmıştır ve uyku kalitesiz ve yetersiz olarak algılanır. İş performansında azalmanın yanı sıra birlikte görülen dikkat eksikliği vardır. Uyku için çevresel ortamın iyileştirilmesi çabalarına rağmen, uyku bozukluğu oluşur. Durum vardiya sırasında, hatta bazı kişilerde vardiya süresinden öteye de devam edebilir.
Sabah 04.00 ile 07.00 arasında başlayan erken sabah vardiyası, eve dönüldüğünde uykuya geçiş ve uyanma güçlüğü şikâyetlerine yol açabilir. Sabit gece vardiyası da ana uyku dönemine başlamada güçlüğe yol açabilir. Vardiya sırasında genellikle oluşan aşırı uykululuk hali (özellikle gece), sıklıkla kısa süreli kestirme ihtiyacı ve dikkat eksikliğine yol açar. Performans kapasitesinde azalmaya eşlik eden, vardiya saatleri dışında da oluşan, dikkat eksikliği güvenlik açısından sorunlara neden olabilir. Serbest zamanın büyük bir kısmının uyku eksikliğini gidermek için kullanılması gerekebileceğinden olumsuz sosyal sonuçlar da ortaya çıkar. Ayrıca, muhtemelen uyku eksikliğine veya uyku ihtiyacı ile sosyal aktivite talepleri arasındaki çatışmaya bağlı artmış hassasiyet vardır.
Vardiyalı çalışmada, şikâyetler çalışma saatleri ile yakından ilişkilidir. Ara sıra olan gece nöbetinden sürekli gece vardiyasına kadar farklı vardiya şekilleri olduğundan yakınmalar oldukça farklılık gösterir. Vardiya usulünde sıklıkla mesai süresi uzun olduğundan, yorgunluk, sorunu artırıcı bir etkendir. Günün yanlış zamanında ışığa maruz kalma, çoğu işçinin gün içi tüm aktivitelerini sürdürme eğiliminde olması 24 saat içindeki normal uyku–uyanıklık ritmini devre dışı bırakır. Mide –barsak veya kalp –damar hastalıklarını taklit eden belirtiler görülebilir. Sosyal yaşam ve aile hayatı bozulabilir. İlaç ve alkol bağımlılığı vardiya usulü çalışma sonucu oluşan uyku ve uyanıklık bozukluklarını düzeltme girişimlerinden kaynaklanabilir. Uyku eksikliği sonucu oluşan bitkinlik, yorgunluk ve aşırı uykululuk hali işte güvenlik problemleri oluşturabilir.
Vardiyalı çalışmaya bağlı uyku bozukluğunun ortaya çıkmaması için dikkat edilmesi gereken bazı özellikler vardır. Her şeyden önce vardiya saat yönünde dönmelidir. Yani gündüz vardiyası her zaman gece vardiyasını izlemelidir. Vardiya değişim süreleri uzun, yani haftalar olmalıdır. Vardiyaların günlük ya da 1–2 gün süre gibi kısa süreli değişmesi uyku bozukluğunu arttırır. Vardiya süresi 12 saatten kısa olmalıdır. Her vardiya arasında en az 12 saatlik bir serbest zaman olmalıdır.
Vardiya öncesi uygulanan ışık tedavisi, uyanıklığın sağlanması ve vardiya sırasında uykunun gelmemesinde çok önemli fayda sağlar. Buna karşın vardiyalı çalışmada ortaya çıkan uykusuzluk durumunda, yatmadan 2 saat önce melatonin önerilir. Melatoninin yeterli düzeyde etkili olmadığı durumlarda, sadece hipnotik yani uyku getirici özelliği olan ilaçlar düşünülebilir. Aşırı uykululuk durumunda ise uyanıklığı sağlayan ilaçlar kullanılabilir.